Kitap Yayımlanma Tarihi: 2008
Tanıtım:
“M. Reşid Rıza’da Hilafet Düşüncesi – Osmanlı Tecrübesi”, modern İslam düşüncesinin en çalkantılı dönemlerinden birine ışık tutan, sahasında ciddi bir boşluğu dolduran kapsamlı bir çalışma. 19. yüzyıl sonu ile 20. yüzyıl başının fırtınalı ortamında yaşayan Reşid Rıza’nın hilafet üzerine görüşlerini merkeze alan bu eser; işgal altındaki İslam coğrafyasını, Osmanlı’daki çözülmeyi ve aynı dönemde şekillenen modern devlet anlayışını titizlikle ele alıyor.
Kitap, Rıza’nın 1922’de kaleme aldığı el-Hilâfe ev’il-İmametu’l-Uzmâ eserinden hareketle; hem onun düşünce dünyasını hem de Osmanlı hilafet kurumuna yönelik değerlendirmelerini derinlemesine inceliyor. Yazar, dört bölümlük yapısıyla Reşid Rıza’nın fikrî arka planını, dönemin sosyo-politik şartlarını, hilafet üzerine teklif ettiği çözüm önerilerini ve Osmanlı tecrübesine bakışını sistemli bir şekilde ortaya koyuyor.
Tarih, siyaset ve İslam düşüncesiyle ilgilenenler için bu çalışma, hem dönemi anlamak hem de Reşid Rıza’nın geniş ufkunu yerinde görmek adına değerli bir kaynak niteliğinde.
Önsöz:
19. yy.’ın sonlarında 20. yy.’ın başlarında yetişmiş büyük düşünür ve ilim adamı Reşid Rıza’nın hilâfet hakkındaki düşüncelerinden yola çıkarak, Osmanlı hilâfeti hakkındaki değerlendirmeleri, fikirleri, anlayışları ve tecrübeleri hususu ülkemizde ciddi araştırmalara konu olmamıştır. Kısmen de olsa bu boşluğu doldurmak maksadıyla, böyle bir çalışma yapmamızın gerekli olduğu kanaatine vardık. Buradan hareketle, Reşid Rıza’nın 1922 yılında müstakil bir çalışma olarak kaleme aldığı ve el-Menâr dergisinde tefrika edilen, ardından kitaplaşan “el-Hilâfe evi’l-İmametu’l-Uzmâ” isimli eserini esas aldık.
Eserin yazıldığı yıllarda, İslâm dünyası büyük ölçüde batılıların istilasına uğramıştır. Bu istila çoğu ülkede direkt, pek az ülkede de kendilerinin yerli müttefikleri eliyle sürdürülmüştür. Toplumun sosyal, ekonomik, siyasi, hukuki ve ahlaki her alanda kuşatıldığı, işgale uğradığı ve çöküşün hızla devam ettiği bir ortamda yazarın ruh halini, psikolojik yapısını ve içinde bulunduğu büyük zorluğu göz önüne almak gerekli olacaktır.
O tarihlerde hilâfet merkezi işgal edilmiş, Ankara’da Büyük Millet Meclisi hükümeti kurulmuş, saltanat kaldırılmış ve halifelik manevi bir hale dönüştürülmüştür. Yazarımız, Osmanlı’da böylesi bir inhitatı müşahede ederken, İslâm ümmetinin merkezi ve istinatgâhı olan hilâfeti ayakta tutabilmek için uygulanabilir birçok önerileri kamuoyuna sunmuştur. Bu öneriler, başta Ankara hükümeti olarak Türklere ve Araplara yapılmıştır. Ama daha çok, zorunlu bir hilâfet şekli olarak Osmanlı Devleti’nin her halükârda yaşatılması fikri daha ağır basmıştır. Ona göre, bu korunduktan sonra, tam ve kâmil hilâfetin kurulması ancak mümkün olabilecektir. Ancak bu önerilerin, o günkü şartlarda ciddi anlamda yankı bulduğunu söylememiz zor olacaktır.
Reşid Rıza, 1914 ile 1924 tarihleri arasında çok hızlı değişimleri bizatihi yaşayarak gözlemlemiştir. I. Dünya Savaşı ve sonrası bütün İslâm coğrafyasının işgale uğraması, 1922’de saltanatın kaldırılıp, halifeliğin manevi bir şekle dönüştürülmesi, 1924’te de hilâfetin kaldırılması, bütün bunlar şok etkisi yapabilecek gelişmelerdi. Bütün bu olanlara ve ani durumlara karşın, boş durmamış, önerilerini dergisi “el-Menâr” aracılığıyla bütün İslâm coğrafyasına ulaştırmaya gayret etmiştir. Böylece uluslararası üne de kavuşmuştur.
Eserimizi dört bölümde işlemeye gayret ettik. Birinci bölümde, müellifin hayatı ve eserlerini kısaca vermeye çalıştık. İkinci bölümde, 1850’li yıllardan sonra özellikle siyasallaşan İslâmcılık düşüncesini ve modernleşmeyi, modern ulus devletlerin İslâm dünyasına etkilerini Reşid Rıza aracılığıyla tasvir etmeye gayret ettik. Bu arada, Reşid Rıza’nın düşünceleriyle sosyolojik ve politik yakla-şımını inceledik. Ayrıca Rıza’nın hilâfet makamı hakkındaki kanaatlerini, çözüm yollarını ve önerilerini özetlemeye ve bu konuda yorumlarımızı vermeye çalıştık. Üçüncü bölümde, bizatihi kaleme aldığı kitabından Osmanlı hilâfetini ilgilendiren kısımların tercümesini yaptık. Eserin tamamı 41 ana başlıktan oluşmuştur. Biz ise konumuzla ilgili 18’den 38’e kadar olan ana başlıkları ve sonunda yayımladığı “Hulâsa” başlıklı makalesinden ilgili kısımları eserimize aldık. İlk 17 kısım hilâfetin tanımı, özellikleri ve bu konuda söylenenleri içerdiğinden eserimize almayı gerekli bulmadık. Yine sonraki üç ana başlık, hilâfetin değişik boyutlarını incelediğinden ve Osmanlı tecrübesi içermediğinden tercüme etmeyi uygun görmedik. Tercümemizde tespit ettiğimiz hicri tarihleri, kaynakçada da belirttiğimiz gibi, Faik Reşit Unat’ın “Hicri Tarihleri Milâdi Tarihe Çevirme Kılavuzu” isimli eserinden yararlanarak milâdi tarihlerine çevirdik. Dördüncü bölüm ise, sonuç bölümünü oluşturmaktadır. Burada Reşid Rıza’nın görüşlerinin nasıl değerlendirilebileceği ve problemleri üzerinde durduk.
Ayrıca kitabımızın sonuna, 1938 yılında Reşid Rıza’nın eserini Fransızca’ya çevirip yayınlayan Henri Laoust’un giriş yazısını ek olarak aldık. Bununla okuyucunun; batılı bir yazarın Müslüman bir ilim adamını ve İslâmi değerleri nasıl değerlendirdiğinin bilinmesi yönünden bir fikir verebilir düşüncesiyle uygun bulduk.
Eserimizin hazırlanmasında ve çalışmalarımızda, bize büyük ölçüde yardımlarını esirgemeyen saygıdeğer Hocamız Prof. Dr. İsmail Kara Bey’e en samimi şükranlarımızı iletmeyi bir borç biliriz.
Yine burada, Henri Laoust’un giriş kısmının büyük çoğunluğunu Fransızca’dan çevirerek Türkçe’ye kazandıran değerli arkadaşım M. Emin Çimendağ Bey ile aynı yazının son kısmını, az da olsa tercüme lütfunda bulunarak katkılarını esirgemeyen saygıdeğer Av. Serap Yaşar Hanımefendiye teşekkür ederim. Büyük bir özveri ile kitabın redaksiyon ve tashihini yapan değerli arkadaşım Pedagog Muhammed Öztabak Bey ile saygıdeğer Türkolog Selma Uzunoğlu Hanımefendiye de şükranlarımı iletirim.
Ayrıca kitabın mizanpajında büyük emek ve katkıları olan değerli kardeşim Selçuk Ertargin Bey ile saygıdeğer ağabeyim Mustafa Çelen’e teşekkür ederim.
Çalışmamızın alanında küçük de olsa, ilgililerine bir basamak teşkil etmesini temenni ederiz…
Mehmet Çelen – 2008
Satın almak için:
M.Reşit Rıza’da Hilafet Düşüncesi – Osmanlı Tecrübesi (Mehmet Çelen) Fiyatı, Yorumları, Satın Al – Kitapyurdu.com
M. REŞİT RIZA’DA HİLAFET DÜŞÜNCESİ VE OSMANLI TECRÜBESİ – MEHMET ÇELEN | Nadir Kitap
